आपत्ती व्यवस्थापन म्हणजे नैसर्गिक किंवा मानवनिर्मित आपत्तींच्या काळात आणि त्यानंतर, जीवितहानी आणि मालमत्तेचे नुकसान कमी करण्यासाठी तसेच समाजाला पूर्ववत करण्यासाठी करावयाच्या उपाययोजना. यामध्ये आपत्ती येण्यापूर्वीची तयारी, आपत्तीच्या काळात दिला जाणारा प्रतिसाद आणि आपत्तीनंतरची पुनर्प्राप्ती यांचा समावेश होतो.

आपत्ती व्यवस्थापनाचे महत्त्व:

आपत्तींमुळे होणारे नुकसान कमी करणे, लोकांचे जीवन आणि मालमत्ता यांचे संरक्षण करणे, समाजाला लवकर पूर्ववत करणे, भविष्यात येणाऱ्या आपत्कालीन परिस्थितीसाठी तयार राहणे.

नैसर्गिक आपत्ती:

नैसर्गिक आपत्ती म्हणजे ज्या नैसर्गिक घटनांमुळे उद्भवतात, जसे की: भूकंप: पृथ्वीच्या पृष्ठभागाखालील हालचालींमुळे येणारे हादरे. पूर: नद्या किंवा समुद्राच्या पाण्याच्या पातळीत वाढ होऊन जमिनीवर पसरणे. चक्रीवादळ/वादळ: जोरदार वाऱ्यासह पाऊस, ज्यामुळे मोठे नुकसान होते. Drought / दुष्काळ: पाण्याची तीव्र कमतरता. ज्वालामुखीचा उद्रेक: ज्वालामुखीच्या मुखातून बाहेर पडणारा लाव्हा, राख आणि वायू. सुनामी: समुद्रात येणाऱ्या मोठ्या लाटा. भूस्खलन: डोंगराचा किंवा जमिनीचा भाग खचणे. नैसर्गिक वणवा: जंगलात किंवा गवताळ प्रदेशात लागलेली आग. मानवनिर्मित आपत्ती: मानवनिर्मित आपत्ती म्हणजे मानवी कृतींमुळे किंवा चुकांमुळे घडणाऱ्या घटना, जसे की: औद्योगिक अपघात: रासायनिक किंवा औद्योगिक प्रकल्पांमध्ये होणारे अपघात. प्रदूषण: हवा, पाणी किंवा जमिनीचे प्रदूषण. दहशतवादी हल्ले: लोकांच्या जीवितास धोका निर्माण करणारे हल्ले. युद्ध: दोन किंवा अधिक देशांमध्ये होणारे सशस्त्र संघर्ष. अणुऊर्जा प्रकल्प अपघात: अणुऊर्जा प्रकल्पात होणारे अपघात. या दोन्ही प्रकारच्या आपत्तींमुळे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान आणि त्रास होतो, त्यामुळे आपत्ती व्यवस्थापनाला खूप महत्त्व आहे.

आपत्ती व्यवस्थापनाची पहिली पायरी म्हणजे धोक्याची ओळख आणि जोखीम मूल्यांकन. या पायरीमध्ये, संभाव्य आपत्तींची कारणे आणि त्यांची तीव्रता तसेच त्यावर होणारे परिणाम यांचा अभ्यास केला जातो.

आपत्ती व्यवस्थापनाच्या इतर टप्प्यांमध्ये हे समाविष्ट आहे:

प्रतिबंध:
धोक्यांची तीव्रता कमी करण्यासाठी उपाययोजना करणे.
तयारी:
आपत्कालीन परिस्थितीत प्रभावीपणे प्रतिसाद देण्यासाठी योजना तयार करणे.
प्रतिसाद:
आपत्कालीन परिस्थितीत लोकांना वाचवणे आणि मदत करणे.
पुनर्प्राप्ती:
सामान्य स्थितीत परत येण्यासाठी उपाययोजना करणे. या पायऱ्यांच्या योग्य अंमलबजावणीमुळे आपत्तींमुळे होणारे नुकसान कमी करता येते.

आपत्कालीन परिस्थितीच्या सर्व मानवतावादी पैलूंशी निगडीत संसाधने आणि जबाबदाऱ्यांचे व्यवस्थापन, विशेषत: तयारी, प्रतिसाद आणि आपत्तींचा प्रभाव कमी करण्यासाठी पुनर्प्राप्ती ही आपत्ती व्यवस्थापन होय.

अपघात.. हा शब्द अगदीच अचानक आणि अकल्पीत असं काही घडणं या अर्थाने आपल्याकडे आलेला आहे मात्र रस्त्यावर घडणारे अपघात आणि अपघातांच्या मालिका बघितल्यावर मनाला आतून बाहेरुन धक्का बसतो.
आपल्याकडील अपघातांची कारणमिमांसा करताना जाणवतं की आपली बेशिस्त वृत्ती आणि बेदरकारपणा, शिस्त न पाळणे आदी अनेक कारणांनी आपल्याकडे अपघात होतात. अपघात यांत्रिक दोषाने होण्यापेक्षा ते अधिक प्रमाणात होतात मानवी दोषाने हे चुकीचेच आहे. आपल्याकडे होणाऱ्या अपघातात दरवर्षी 1 लाख 50 हजारांहून अधिक जण प्राण गमावतात. यात सर्वाधिक अपघात हे दुचाकी वाहनांचे आहेत. भरधाव वेगात गाडी चालविणे अनेकांना आवडते मात्र अशा स्थितीत सुरक्षा साधनांचा वापर करणे अत्यावश्यक असते.
एखाद्या यांत्रिक चुकीने गाडीचा तोल जाणे, संतुलन बिघडणे, नियंत्रण सुटणे तसेच रस्त्यात अचानक वाहनासमोर कुणी येणे अशा स्थितीत अपघात हा टाळताच येत नाही. अशा वाहनाचालकाने किमान हेल्मेट घातलेले असेल तरी नुकसान कमी प्रमाणात होते. किमान प्राण वाचण्याची शक्यता यात असते.
वाहन चालकांमध्ये वाहनाचे पूर्ण ज्ञान नसणे तसेच वाहतूक नियमांची पूर्ण माहिती नसणे आणि मुळातच वाहन चालविण्याचे प्रशिक्षण देखील घेतलेले नसणे ही भारतात होणाऱ्या अपघातांमागील काही महत्वाची कारणे आहेत.दुचाकी वाहनधारकांना हेल्मेट वापरण्याची सक्ती सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्णयानंतर काही शहरात झाली याला सर्वच ठिकाणी मोठ्या प्रमाणावर विरोध झाला. आपली नियम झुगारुन देण्याची किंवा नियम न पाळण्याची मानसिकता यामागे आहे असे म्हणायला काहीच हरकत नसावी.
जगात इतर देशात अपघाती मृत्यूंचे प्रमाण कमी आहे याला कारण म्हणजे अपघात होऊ नये यासाठी उत्तम खबरदारी घेतली जाते. नियम हे आपल्या सुरक्षेसाठी आहेत अशी भावना शालेय स्तरापासून प्रत्येकात रुजलेली आपणास दिसते आपण अपघात बघितल्यावर हळहळ व्यक्त करतो आणि कामाला लागतो. पुढच्यास ठेस मागचा शहाणा ही वृत्ती आपल्या कृतीत येत नाही त्यामुळे ये रे माझ्या मागल्या म्हणत बेदरकारपणे सर्व जण वाहने हाकतात. कुठंतरी थांबून विचार करा. आयुष्य इतकही स्वस्त आहे. बघा… समजून घ्या आणि सावध रहा.

अपघात म्हणजे अनियोजित, अनपेक्षित आणि अनपेक्षित घटना असतात ज्यांमुळे धोका निर्माण होतो.